Όταν ο Μέγας Κωνσταντίνος αποφάσισε να μεταφέρει την πρωτεύουσα του κράτους του από την παλαιά Ρώμη στο Βυζάντιο (324), η νέα αυτή πόλη τιμητικά ονομάστηκε Κωνσταντινούπολη. Στα σχέδια του, τα οποία περιλάμβαναν πρόγραμμα έργων που θα καθιστούσαν τη νέα πρωτεύουσα τον "ομφαλό" της γης, υπήρξε και η οικοδόμηση ενός μεγάλου, εντυπωσιακού ναού. Δυστυχώς, λιγοστές είναι οι ιστορικές μαρτυρίες για το θέμα αυτό. Εκείνο που γνωρίζουμε με βεβαιότητα είναι ότι τα εγκαίνια του ναού έγιναν με επισημότητα το 360. Ο ναός καθιερώθηκε στο όνομα του Ιησού Χριστού, ο οποίος, σύμφωνα με τον Απόστολο Παύλο, προσδιορίζεται ως "η Σοφία του Θεού". Ο ναός αυτός χρησιμοποιήθηκε εξαρχής ως πατριαρχικός. Το 404 οπαδοί του επισκόπου Χρυσόστομου, εξαγριωμένοι επειδή ο αυτοκράτορας Αρκαδίας τον είχε εξοργίσει, πυρπόλησαν το ναό. Η καταστροφή ήταν μεγάλη, αλλά όχι ολοκληρωτική.
Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Β'(408-450) ανοικοδόμησε αμέσως το ναό, στον ίδιο αρχιτεκτονικό τύπο της βασιλικής. Τα εγκαίνια του νέου ναού έγιναν το 415. Η δεύτερη αυτή περίοδος του ναού κράτησε 127 χρόνια, κατά την οποία έγιναν στέψεις αυτοκρατόρων, όπως αυτή του αυτοκράτορα Λέοντα Α' το 457. Από τότε επικράτησε το τυπικό να γίνεται η επίσημη στέψη των αυτοκρατόρων του Βυζαντίου στο ναό, με θεαματική θρησκευτική ιεροτελεστία. Το 532 εκδηλώθηκε στην Κωνσταντινούπολη η γνωστή σε όλους Στάση του Νίκα. Το κέντρο της πόλης πυρπολήθηκε και η φωτιά κατέστρεψε το μεγάλο ναό. Ο Ιουστινιανός κατόρθωσε να καταστείλει τη Στάση και τον Φεβρουάριο του 532, άρχισε η ανέγερση του νέου μεγάλου ναού. Την εκπόνηση των σχεδίων ανέθεσε ο Ιουστινιανός στους διάσημους μηχανικούς της εποχής Ανθέμιο από τις Τράλλεις της Λυδίας και Ισίδωρο από τη Μίλητο. Σε χρονικό διάστημα πέντε ετών και δέκα μηνών η οικοδόμηση και μέρος της μνημειακής διακόσμησης είχαν ολοκληρωθεί. Κατά τον σεισμό όμως του 553, ο τεράστιος τρούλος, που αποτελούσε και το ασθενές σημείο του ναού, έχασε τη συνοχή του.
Τέσσερα χρόνια μετά το 557, ο νέος ισχυρότατος σεισμός συγκλόνισε την Κωνσταντινούπολη, με αποτέλεσμα ο τρούλος να καταρρεύσει, συντρίβοντας την Αγία Τράπεζα, το κιβώριο και τον άμβωνα. Ο Ιουστινιανός ανέθεσε το έργο της αναστήλωσης του τρούλου στον Ισίδωρο. Σε πέντε χρόνια ολοκλήρωσε το έργο με τρόπο εντυπωσιακό. Η προσωπική σφραγίδα του Ιουστινιανού είναι ακόμα ορατή, καθώς ορισμένα κιονόκρανα, φέρουν το μονόγραμμα του αυτοκράτορα και της συζύγου του Θεοδώρας. Ο ναός κινδύνευσε και πάλι από πυρκαγιά το 859. Οι σεισμοί δεν είχαν τέλος όπως το 869 υπό τον αυτοκράτορα Βασίλειο Α' τον Μακεδόνα (867-868). Το 986 κατέπεσε ξανά ο κεντρικός τρούλος.
Η μεγαλύτερη όμως καταστροφή σημειώθηκε το 1204, με την άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους της Δ' Σταυροφορίας. Με την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης το 1261 από τον Μιχαήλ Η' Παλαιολόγο, η Αγία Σοφία παραδίδεται στην ορθόδοξη πίστη. Ο Μωάμεθ Β' Πορθητής εισήλθε στην Αγία Σοφία τρεις μέρες μετά την 29η Μαΐου το 1453, αφού ο ναός είχε καθαρθεί. Ο ναός μετατράπηκε σε ισλαμικό τέμενος. Για τη μετατροπή του ναού σε τζάμι έγιναν σοβαρές αλλαγές, που αλλοίωσαν την βυζαντινή του εικόνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι, το 1934 με απόφαση του Κεμάλ Ατατούρκ, η Αγία Σοφία μετατράπηκε σε μουσείο (Ayasofya Müzesi).
Συνοψίζοντας, η Αγία Σοφία παραμένει το σημαντικότερο κτίσμα όλης της Κωνσταντινούπολης. Πολλοί αυτοκράτορες αφιέρωσαν πολύτιμα σκεύη στον περίλαμπρο ναό. Τα αστραφτερά μάρμαρα στους τοίχους και τους κίονες, τα ψηφιδωτά, οι φορητές εικόνες και λειτουργικά αντικείμενα όπως λυχνίες, αγγεία, δίσκοι κ. α. βρίσκονται σήμερα σε μικρό βέβαια ποσοστό στον ναό του Αγίου Μάρκου στη Βενετία.
Βιβλιογραφία:
Χατζηγεωργίου, Ν. Χαμένες Πατρίδες - Αγία Σοφία. (2014). Αθήνα, εκδόσεις Μίλητος.
Εικόνες:
Η Αγία Σοφία της Πόλης. Το παγκόσμιο σύμβολο της ορθοδοξίας και του πολιτισμού. 26, Ιούλιος 2020. Ανακτήθηκε από https://www.eidisis.gr
Η Αγία Σοφία: Μια ιστορία βεβήλωσης σε εικόνες. 24, Ιούλιος 2020. Ανακτήθηκε από https://www.news247.gr
Νέες "πληγές" ανοίγουν στην Αγία Σοφία. 24, Ιούλιος 2020. Ανακτήθηκε από https://www.liberal.gr
Από την Ναταλία Πάττα