Εικ.1 Το φαρμακείο Raepteek,15ος αιώνας. Εσθονία.
Αρχικά, θα ήταν χρήσιμο να γίνει μια διευκρίνιση της λέξης φάρμακο και φαρμακοποιός. Η λέξη φάρμακον είναι ομηρική και η σημασία αυτής είναι φυτό, βότανο με θεραπευτικές ιδιότητες. Ωστόσο, από την αρχική της σημασία η λέξη έφτασε να σημαίνει και δηλητήριο. Πολλά βότανα είχαν δηλητήριες ιδιότητες και οι φαρμακάδες όπως λέγονταν οι φαρμακοποιοί γνώριζαν τα βότανα και τις ιδιότητες τους. Έκαναν χρήση των βοτάνων, τα αποξήραιναν και τα κοπανούσαν στο γουδί μέχρι να γίνουν σκόνη. Η σκόνη από τα βότανα που καλλιεργούσαν περιλάμβανε διάφορες φαρμακευτικές μορφές, όπως αφέψημα, αλοιφές, έλαια κ.α. Τα φάρμακα κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση αποτελούνταν από μεμονωμένα βότανα ή μίγματα βοτάνων όπως η βαλεριάνα ή ο λιναρόσπορος. Το πιο διαδεδομένο μίγμα ήταν η θηριακή, ένα αντίδοτο στα δαγκώματα των θηρίων. Αποτελούταν από 60 συστατικά που παρασκευάζονταν από μοναχούς σε γουδιά. Μέχρι το πρώτο μισό του 19ου αιώνα τα φάρμακα ήταν φυτικής προέλευσης. Η μεγάλη τομή θα γίνει στα μέσα του 19ου αιώνα που περνάμε στις καθαρά χημικές ενώσεις.(1) Ακόμη, στις γερμανόφωνες χώρες της Ευρώπης μέχρι τον 17οαιώνα για τους φαρμακοποιούς ίσχυε η ονομασία αποθηκάριος, όρος που καταργήθηκε από την Γαλλική Επανάσταση και επικράτησε ο όρος φαρμακοποιός. Ενώ μέχρι τον 19ο αιώνα στην Ελλάδα, ο φαρμακοποιός ονομαζόταν φαρμακοτρίφτης όπως και ο βοηθός του καθώς παρασκεύαζαν οι ίδιοι τα φάρμακα.(2)
Σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες από τον 6ο έως τον 9ο αιώνα, η ιατρική ασκούνταν αποκλειστικά από τους κληρικούς. Η χορήγηση των φαρμάκων συνοδεύονταν από διάφορα μαγικά μέσα λόγω της υπερφυσικής προέλευσης των ασθενειών. Η ιατρική αγωγή ήταν μυστικιστική και στηριζόταν στην πολυφαρμακία. Σε όλο τον Μεσαίωνα ιδιαίτερη διάδοση είχαν τα περίεργα και αηδή ζωϊκά φάρμακα. Η επιλογή των συστατικών των σκευασμάτων γινόταν ως εξής: μετέβαιναν σε ομάδες για την συλλογή δρογών και έψελναν ύμνους συγκεκριμένη ημέρα της σελήνης. Η συλλογή γινόταν με το αριστερό χέρι κατά το μεσονύκτιο με απόλυτη σιωπή και πριν την ανατολή του ηλίου συνέχιζαν τις ψαλμωδίες. Ακόμη, μέχρι τους πρώτους μεσαιωνικούς αιώνες η λέξη φαρμακείο υποδήλωνε το εμπορικό κατάστημα, ένα μικροπαντοπωλείο ενώ προς το τέλος του Μεσαίωνα αποκτά σε ένα βαθμό την σημερινή σημασία της.(2)
Στα μεσαιωνικά μοναστήρια εμφανίζεται ο αποθηκάριος ως μοναστηριακός υπάλληλος που ασχολούνταν με την φροντίδα της αποθήκης τροφίμων και με την παρασκευή φαρμάκων. Ο χώρος που φυλάσσονταν ονομαζόταν Αποθήκη που σε ορισμένες γλώσσες σημαίνει ‘φαρμακείο’ (π.χ. Apotheke, Apteekki, Patika στη γερμανική, φινλανδική και ουγγρική αντίστοιχα).(3) Σύμφωνα με τις αντιλήψεις της εποχής, οι ιατροί χορηγούσαν στους ασθενείς τα φάρμακα. Ο ιατρός πήγαινε στο φαρμακείο που στεγαζόταν σε ειδικό χώρο μέσα στο σπίτι του και παρασκεύαζε τα φάρμακα. Σταδιακά λόγω φόρτου εργασίας, ο ιατρός προσλάμβανε τους φαρμακοπώλες.(2)
Επομένως, κατά τον Μεσαίωνα λειτούργησαν τα μοναστηριακά φαρμακεία, τα οποία αναπτύσσονταν μέσα στα μοναστήρια. Οι λόγοι ήταν ότι οι μοναχοί διέθεταν παλαιά χειρόγραφα στις βιβλιοθήκες τους που τα διέσωσαν αλλά και τα διέδωσαν. Επίσης, γνώριζαν τα φαρμακευτικά φυτά και τα καλλιεργούσαν. Έτσι κάλυπταν τις ανάγκες τους σε φάρμακα όταν αρρώσταιναν.(3) Σταδιακά, οι ιατρικές γνώσεις των μοναχών άρχισαν να διαδίδονται. Η θεραπευτική διδασκόταν στις σχολές των μοναστηριών με το όνομα Physica. Έτσι οι γνώσεις των θεραπευτικών φυτών πέρασαν από γενεά σε γενεά. Επιπλέον, έχοντας ανεπτυγμένα φαρμακεία παρείχαν θεραπευτικές υπηρεσίες στους επισκέπτες.(2)
Σταδιακά τα φαρμακεία εγκατέλειψαν την μεσαιωνική τους μορφή, ώστε τον 16ο αιώνα στεγάζονταν πλέον μέσα σε κατοικίες και στοές. Διακοσμούνταν με πορσελάνινα δοχεία, που και σήμερα κοσμούν παλιά φαρμακεία και μουσεία. Τον 15ο αιώνα τα φαρμακεία ειδικεύτηκαν στη παρασκευή των φαρμάκων. Εισήχθησαν από την Αμερική, τις Ανατολικές Ινδίες, το Περού και τον Ισημερινό πολλές νέες δρόγες στην Ευρώπη όπως το κακάο και ο καπνός υπό την μορφή τσιγάρων, το ξύλο γουαϊάκης, ο καρπός βανίλλιας, τα φύλλα τεΐου, ο φλοιός της κανέλλας κ.α. Η φαρμακευτική ακόμη δεν είχε ανεπτυχθεί ως αυτοδύναμος επιστημονικός κλάδος. Επίσης, κατά την Αναγέννηση η ιατρική και η φαρμακευτική αναπτύσσονταν ανεξάρτητα. Για την άσκηση του επαγγέλματος του φαρμακοποιού δεν αρκούσε μόνο ο όρκος, να εκτελεί πιστά τα φαρμακευτικά σκευάσματα. Οι νέοι φαρμακοποιοί έδιναν εξετάσεις σε δικαστήριο ενώπιον δικαστή και δύο παλαιών έμπειρων φαρμακοποιών, μετά την πρακτική τους σε φαρμακείο.(2)
Ο 17ος αιώνας ήταν μεταβατικός για την εξέλιξη της φαρμακευτικής, η οποία ελάχιστα προόδευσε. Διάφορα ζώα όπως σαύρες, σκώληκες αποτέλεσαν πρώτες ύλες για την παρασκευή ζωϊκών φαρμάκων. Ως φάρμακα χρησιμοποιήθηκαν προϊόντα εκκρίσεων και απεκρίσεων. Για παράδειγμα ο σίελος ήταν φάρμακο για την λύσσα και επουλωτικό πληγών. Επίσης, χρησιμοποιούνταν η πετροθεραπεία, η χρυσοθεραπεία και η κοπροθεραπεία. Επιπλέον, τον 17ο αιώνα ιδρύθηκαν πολλά φαρμακεία στην Γερμανία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ακόμη, ιδρύθηκαν φαρμακεία σε μοναστήρια και βασιλικές αυλές, τα οποία είχαν και ιδιωτική πελατεία. Στα φαρμακεία υπήρχαν χημικά εργαστήρια και βοτανικοί κήποι. Η άσκηση των σπουδαστών περιλάμβανε την αναγνώριση των απλών φαρμάκων ως προς την ποιότητα τους, την αναγνώριση των χημικών σκευασμάτων από την όψη τους κ.α.
Ολόκληρος ο 18ος αιώνας διακρίνεται για την πίστη στην πρόοδο της ανθρώπινης γνώσης. Η πρόοδος της χημείας βοήθησε στην ποιότητα των φαρμάκων, όμως η φαρμακευτική δεν είχε αποβάλλει πλήρως τον μυστικισμό. Ακόμη, τον 18ο αιώνα άρχισαν οι προσπάθειες μελέτης των φαρμακολογικών δράσεων και η απομόνωση συστατικών των παραδοσιακών δρογών. Στο τέλος του αιώνα ο αποθηκάριος αποκτά καλύτερη κοινωνική θέση. Αυτό οφειλόταν στη μόρφωση που έπρεπε να αποκτήσει ανάλογη με τον σκοπό του επαγγέλματος του και στη πρόοδο της φαρμακευτικής. Οι σπουδαιότεροι φυσιοδίφες αυτής της περιόδου προέκυψαν από την τάξη των φαρμακοποιών, οι οποίοι είχαν ως αρχικό διδασκαλείο το φαρμακείο. Επίσης, η εκτίμηση προς τους φαρμακοπώλες ενισχύθηκε από το γεγονός ότι τα φαρμακεία ήταν τόπος συνάντησης διανοουμένων της εποχής.(2)
Στα πρώτα έτη του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους η εξάσκηση του φαρμακευτικού επαγγέλματος και η ίδρυση των φαρμακείων ήταν ελεύθερη, εφόσον ο φαρμακοποιός είχε τα έγγραφα που πιστοποιούσαν την κατάρτιση του. Φαρμακευτικές σπουδές δεν είχαν οργανωθεί και ο επιστημονικός καταρτισμός των φαρμακοποιών περιοριζόταν στην εμπειρία τους και στην πρακτική εξάσκηση τους. Το 1843 ιδρύθηκε το Φαρμακευτικό Σχολείο, ως ανεξάρτητο τμήμα της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού Πανεπιστημίου. Για την εισαγωγή τους οι υποψήφιοι έπρεπε να αποδείξουν την πρότερη τριετή πρακτική τους άσκηση σε φαρμακείο. Ακόμη, αξίζει να τονιστεί ότι πριν την Επανάσταση του 1821 δεν υπήρχαν φαρμακεία στην Ελλάδα. Υπήρχαν μόνο κάποιοι εμπειρικοί φαρμακοτρίφτες, οι οποίοι μαζί με άλλα εμπορεύματα πωλούσαν και φάρμακα. Το πρώτο φαρμακοπωλείο που ιδρύθηκε στο Ναύπλιο ήταν του Πασχάλη Θεοδώρου.(2)
Στις αρχές του 20ου αιώνα τα φαρμακεία ήταν πολύ διαφορετικά απ’ότι τα σημερινά. «Παλιά το φάρμακο έπρεπε να το φτιάξει ο φαρμακοποιός. Ο γιατρός συνήθως βρισκόταν μέσα στο φαρμακείο. Οι γιατροί μέχρι και τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν είχαν ιδιωτικά ιατρεία. Κάποιος που είχε πρόβλημα έπρεπε να πάει στο φαρμακείο για να βρεί εκεί τον γιατρό να του γράψει την συνταγή και να απευθυνθεί στον φαρμακοποιό ή να πάει στο σπίτι του γιατρού» αναφέρει ο κ. Νικόλτσιος, διευθυντής του Ελληνικού Φαρμακευτικού Μουσείου. Τα φαρμακεία στον 20ο αιώνα, εκτός από φάρμακα, πωλούσαν γυαλιά οράσεως που έγραφαν οι οφθαλμίατροι της εποχής, ιατρικά εργαλεία, έκαναν μικροβιολογικές εξετάσεις και όλες τις αναλύσεις των σωματικών υγρών.
Οι φαρμακοποιοί είχαν τους φαρμακοτρίφτες, τους βοηθούς τους. Βάση της συνταγής που τους έδινε ο φαρμακοποιός, παρασκεύαζαν χάπια, αλοιφές, βράζανε βότανα, έφτιαχναν σιρόπια κ.α. Ακόμη, στα ιταλικά ο φαρμακοποιός ονομαζόταν σπετσιέρης, έπαιρνε διάφορες ύλες όπως βότανα, ορυκτά προϊόντα και τα έτριβε ή κοπανούσε στο γουδί. Το φαρμακείο ήταν ταυτόχρονα και ιατρείο. Οι φαρμακοποιοί ως παρασκευαστές των φαρμάκων, κρατούσαν βιβλίο στο οποίο έγραφαν την σύσταση των φαρμάκων και τη συνταγή του ιατρού βάση την οποία εκτελούσαν.(4) Επίσης, το φαρμακείο ήταν δημόσιος χώρος όχι μόνο ειδικών αλλά και απλών ανθρώπων που προσπαθούσαν να αποσπάσουν, με τη βοήθεια του φαρμακοποιού μια προφορική συνταγή για κάποιον ασθενή στην οικογένεια.(5) Μεταξύ του 1850 και του 1950 πραγματοποιήθηκαν γιγαντιαία βήματα στους ρυθμούς ανακάλυψης νέων φαρμάκων. Η παραγωγή των φαρμάκων μαζικοποιείται και φεύγει από τα χέρια των φαρμακοποιών. Οι βιομηχανίες παρασκευάζουν τις «σπεσιαλιτέ», δηλαδή τα έτοιμα φαρμακευτικά προϊόντα που θα διατεθούν από το φαρμακείο. Ο φαρμακοποιός αρχίζει πλέον να ‘‘εκτελεί’’ τη συνταγή του γιατρού, με την πώληση έτοιμων σκευασμάτων.(3)
Από το 2000 και έπειτα, ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός φαρμακείων τα οποία λειτουργούσαν αποκλειστικά μέσω διαδικτύου, ξεκίνησε να εδραιώνει την παρουσία του, με σκοπό να κάνουν τα προϊόντα των φαρμακείων διαθέσιμα σε όλους. Η έντονη ψηφιοποίηση που διακρίνει τον 21ο αιώνα, καθιστά τα διαδικτυακά φαρμακεία δημοφιλή στους καταναλωτές που στρέφονται στις ηλεκτρονικές αγορές φαρμακευτικών προϊόντων. Τα ηλεκτρονικά πλέον συνυπάρχουν αρμονικά με τα παραδοσιακά φαρμακεία. Τα φαρμακεία σήμερα είναι μια εμπορική επιχείρηση πώλησης φαρμάκων. Οι φαρμακοποιοί είναι υπεύθυνοι για την εκτέλεση των συνταγών που συνταγογραφούν οι γιατροί και για τη διανομή τους (6).
Συμπερασματικά μπορεί να καταστεί σαφές ότι, το φαρμακείο ως επαγγελματικός χώρος αποτελεί μέρος της τοπικής ιστορίας. Από τον Μεσαίωνα μέχρι και τον 21ο αιώνα τα φαρμακεία έχουν αλλάξει όπως είναι φυσικό. Από τα μοναστηριακά φαρμακεία φτάσαμε μέχρι τα διαδικτυακά φαρμακεία. Από τους φαρμακοτρίφτες που παρασκεύαζαν οι ίδιοι τα φάρμακα, φτάσαμε στα έτοιμα σκευάσματα. Η μεγάλη τομή θα λέγαμε ότι ήταν η εξέλιξη της φαρμακευτικής σε επιστήμη που ξεκίνησε από την Αναγέννηση και έπειτα η πρόοδος στις θετικές επιστήμες αλλά και στην επιστήμη της Ιατρικής που οδήγησε στην στοχευμένη θεραπεία. Η φαρμακευτική όπως και άλλες επιστήμες εξελίσσεται ραγδαία και μέσω της μεγάλης ποικιλίας φαρμάκων συμβάλλει στην θεραπεία και στην βελτίωση της υγείας των ανθρώπων.
Βιβλιογραφία-Δικτυογραφία
1. Σιδηροπούλου Μ. Η ιστορία του φαρμάκου από την αρχαιότητα έως σήμερα. 13 Ιανουαρίου, 2020. Ανακτήθηκε από:https://www.healthview.gr/i-istoria-toy-farmakoy-apo-tin-archaiotita-eos-simera/
2. Σκαλτσά Ε. Ιστορία της φαρμακευτικής.(ηλεκτρ.βιβλ.) Αθήνα: Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. 2015. Διαθέσιμο διαδικτυακά:http://hdl.handle.net/11419/5095
3. Μαρσέλος Μ. Χημεία και υγεία:η χημεία ως εργαλείο για την ανάπτυξη νέων φαρμάκων. Κεφάλαιο βιβλίου:Ιστορική αναδρομή στην ανάπτυξη της Φαρμακολογίας. Ήλιος Αποθετήριο Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών. 2002. Διαθέσιμο διαδικτυακά:https://hdl.handle.net/10442/209
Από την Ναταλία Πάττα