Πρώτη ιστορική αναφορά στην Τραπεζούντα συναντάμε στον Ξενοφώντα, ο οποίος την χαρακτηρίζει ως αποικία της Σινώπης. Εκεί έφτασαν οι Μύριοι, το 400 π.Χ., επιστρέφοντας απο την Περσία, και αναφώνησαν το γνωστό σε όλους μας: " Θάλαττα, θάλαττα". Η πρωτεύουσα του Πόντου η οποία είναι χτισμένη στις νοτιοανατολικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας, ιδρύθηκε το 756 π.Χ. ως μετακομιστικός σταθμός της Σινώπης. Γνώρισε μεγάλη ακμή έως και την κατάκτηση των Ρωμαίων. Η πόλη διατηρεί τον βυζαντινό της χαρακτήρα με χαρακτηριστικά παραδείγματα το ανάκτορο των Κομνηνών και τμήματα απο τα τείχη. Ακόμη, αναφέρουμε ενδεικτικά την διατηρημένη Αγία Σοφία με τις τοιχογραφίες του 13ου αιώνα. Η "μικρή" Αγία Σοφία οικοδομήθηκε απο τον Μανουήλ Κομνηνό στον χώρο όπου προϋπήρχε ο αρχαίος ναός του Απόλλωνος.
Αξίζουν να αναφερθούν ακόμα, τα προστατευμένα με σουλτανικά φιρμάνια μοναστήρια όπως της Παναγίας Σουμελά, του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα και του Ιωάννου Προδρόμου Βαζελώνος. Τα μοναστήρια του Πόντου λειτούργησαν ως σημεία καταφυγής απο τα δεινά του κατακτητή. Η φήμη της Παναγιάς Σουμελά ανά τους αιώνες προσείλκυε εκτός απο Ορθόδοξους, Μουσουλμάνους και Αρμένιους. Μετά την Ανταλλαγή των πληθυσμών, κατά την οποία διαλύθηκαν οι ελπίδες των Ποντίων για επιστροφή στις πατρογονικές ρίζες τους, το 1930 με το σύμφωνο ελληνοτουρκικής φιλίας μεταξύ Ελευθερίου Βενιζέλου και Κεμάλ Ατατούρκ σφραγίστηκε η οριστική μετεγκατάσταση τους στην Ελλάδα.
Πολύ νωρίς ακμάζουν λιμάνια του δυτικού Πόντου, όπως η Σινώπη, η Οινόη, η Κερασούντα, ενώ η ελληνική παρουσία στην ορεινή ποντιακή ενδοχώρα τον 17ο και 18ο αιώνα ενισχύεται απο τα μεταλλευτικά κοιτάσματα. Το εμπόριο, όμως, στον παράλιο Πόντο κατά τον 19ο αιώνα με το άνοιγμα του Εύξεινου Πόντου αναπτύσσει και τα λιμάνια της Σαμψούντας και της Τραπεζούντας, τα οποία συνδέονταν με αυτά της Κωνσταντινούπολης, της Σμύρνης, της Βηρυτού, της Θεσσαλονίκης, μέχρι και της μακρινής Μασσαλίας.
Οι αλλεπάλληλοι όμως ρωσοτουρκικοί πόλεμοι του 19ου αιώνα και οι συνεχείς μετακινήσεις των πληθυσμών προς τον Καύκασο επηρέασαν ώστε να αλλοιωθεί το ελληνικό στοιχείο. Οι περιπέτειες συνεχίστηκαν και επιδεινώθηκαν μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, όταν ανακλήθηκαν τα ρωσικά στρατεύματα από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η επιστροφή των Τούρκων σηματοδότησε την πιο σκληρή περίοδο στην ιστορία του ποντιακού Ελληνισμού, καθώς ο Ελληνισμός θεωρήθηκε ως "συνεργάτης" του εχθρού, των Ρώσων, με αποτέλεσμα να εξελιχθούν οι διώξεις των Ελλήνων και δημεύσεις των περιουσιών τους. Έτσι, οι Έλληνες του Πόντου έπεσαν θύματα του νεοτουρκικού εθνικισμού, πάνω στον οποίο βασίστηκε η σύγχρονη Τουρκία.
Στην επαρχία Ματσούκας του νομού Τραπεζούντας βρίσκεται η σεβασμιότερη Βασιλική, Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή της Υπεραγίας Θεοτόκου Σουμελά. Η μονή ιδρύθηκε το 386 απο τους Αθηναίους ιερομονάχους Βαρνάβα και Σωφρόνιο οι οποίοι μετά απο όραμα που είδαν με την Παναγία να τους προτρέπει να ακολουθήσουν την εικόνα Της στο όρος Μελά της Τραπεζούντας, αποφάσισαν να ιδρύσουν εκεί μονή. Μάλιστα ευλάβεια προς την μονή έδειξαν οι αυτοκράτορες της Τραπεζούντας, οι Μεγάλοι Κομνηνοί.
Επιπλέον, η ποντιακή μουσική αποτελεί μια πατροπαράδοτη πολιτιστική κληρονομιά που εκφράζει τον αγωνιστικό χαρακτήρα των Ποντίων. Τα μουσικά όργανα ιδιαίτερα η λύρα είχαν τις καταβολές τους στους αρχαίους ελληνικούς χρόνους. Απο τους πιο γνωστούς χορούς των Ποντίων είναι ο Πυρρίχιος, αντρικός πολεμικός χορός. Αποκαλείται και Σέρρα, για τον λόγο ότι στον ποταμό Σέρα υπήρχαν οι πιο φημισμένοι χορευτές. Οι άντρες οπλισμένοι στέκονται σε ευθεία παράταξη πιασμένοι χέρι χέρι με το κεφάλι ψηλά.
Τέλος, η ποντιακή διάλεκτος έχει τις ρίζες της στην ελληνιστική κοινή. Διαμορφώθηκε απο τον 7ο ή τον 8ο αιώνα. Μέχρι τον 19ο αιώνα δεν υπάρχουν γραπτά κείμενα για την διάλεκτο αυτή. Γενικά, η ποντιακή έχει δεχθεί πλήθος δανείων με τις γλώσσες με τις οποίες ήρθε σε επαφή όπως η τουρκική, η αρμενική, η γεωργιανή κα.
Ο Πόντος αποτελεί ένα κομμάτι της ιστορίας μας, το οποίο έχει καθιερωθεί στην μνήμη μας και συνεχίζουμε να μην λησμονούμε μέχρι και σήμερα.
Βιβλιογραφία - Δικτυογραφία:
Χαϊδεμένος, Ν. (2014). Χαμένες Πατρίδες: Τραπεζούντα - Πόντος. Αθήνα: Εκδόσεις Μίλητος.
Η Ποντιακή Διάλεκτος. (2007, Ιανουαρίου 11). Ανακτήθηκε από https://www.greek-language.gr
Εικόνες:
Η Παναγία Σουμελά στον Πόντο. (2022, Απρίλιος 24). Ανακτήθηκε από https://www.ethnos.gr
Σέρρα ο ένοπλος χορός των Ποντίων που διηγείται την ιστορία τους. (2022, Φεβρουάριος 22). Ανακτήθηκε από https://www.cnn.gr
Από την Ναταλία Πάττα